Sách » Tâm Lý » Sắc màu cuộc sống

Ai sai để một người sai

“Nhân chi sơ, tính bản thiện”. Bản tính thiện của con người không phải là duy nhất và thường trực mà còn có cả tính ác, gian manh, hung bạo và muôn vàn thói hư tật xấu. Một nhà văn Pháp nói: “Trong con người có một con thú, thỉnh thoảng nó lại chồm lên. Vì vậy phải luôn cảnh giác với nó”.

Người và con, thiện và ác trong con người nhìn bề ngoài khó mà biết. Nó chỉ bộc lộ trong những trường hợp cụ thể qua cách hành xử. Bởi thiện và ác, xấu và tốt là vô hình, là hai mặt đối lập cùng song song tồn tại. Khi cái thiện nổi trội thì sẽ át đi cái ác. Ngược lại khi cái ác nổi lên thì cái thiện sẽ bị suy giảm.

Nhớ lại một câu chuyện cách đây đã mấy chục năm do mẹ vợ tôi, quê ở Nghệ An kể. Tuy chẳng được học hành gì nhưng bà thường răn dạy con cháu bằng những câu chuyện thực tế dù con cháu bà hầu hết là những người thành đạt, có học vị tương đối cao và đã lớn tuổi.

Bà kể: Năm đó, có một gia đình làm mấy gian nhà gỗ nên mướn một cánh thợ mộc về làm. Trước đây làm nhà không khoán gọn như bây giờ mà chủ yếu là làm công nhật và gia chủ nuôi cơm thợ.

Cánh thợ để ý thấy mấy hôm nay bà chủ đi chợ mua những con cá thu rất to về rán rồi kho. Mùi cá kho tỏa ra thơm phức nhưng hôm nào dọn cơm cho thợ ăn cũng không có món cá thu.

Cánh thợ thấy gia đình bủn xỉn hư ăn nên đã bàn nhau “trả đũa” bằng cách trở đầu ngọn hai cây cột cái xuống dưới, gốc quay ngược lên. Dân gian thường có quan niệm rằng: Nếu cột, nhất là cột cái bị trở đầu lộn ngược thì gia chủ sẽ bị hại về nhiều mặt. Hai cây cột được đẽo và bào tròn nên chủ nhà chẳng biết đâu là gốc, đâu là ngọn mà chỉ biết tin vào thợ. Đến ngày giáp Tết, tuy nhà chưa làm xong nhưng thợ xin phép gia chủ về quê ăn Tết, đợi ra giêng sẽ quay lại làm tiếp.

Trước khi thợ ra về, bà chủ nhà đưa cá thu kho khô đã gói sẵn trong các mo cau biếu mỗi người một gói đem về làm quà để gia đình ăn tết. Vì quê của cánh thợ ở miền ngược không mấy khi được ăn loại cá ngon của biển. Lúc này cả toán thợ đều lặng đi, không ai nói một lời nào.

Ăn Tết xong, khi trở lại làm tiếp, cánh thợ tự góp tiền, lặng lẽ mua hai cây gỗ để thay hai cây cột, trước sự ngỡ ngàng của gia chủ.

Kể xong, mẹ tôi chỉ nói một câu mộc mạc: “Các con ạ! Ai sai để một người sai!”. Cổ nhân đã dạy: “Sinh sự thì sự sinh”, “Ở hiền thì gặp lành”, “Hại nhân nhân hại” trong Truyện Kiều có câu: “Thiện căn bởi tại lòng ta, chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài”. Muốn có chữ thiện và chữ tâm thì phải tu dưỡng. Bởi tu thân là biện pháp hữu hiệu để tâm đức luôn được trong sáng.

Trong 14 điều được coi là “Lời dạy của Phật” thì điều thứ nhất là: “Kẻ thù lớn nhất của đời người là chính mình”. Khổng Tử có câu: “Nhất nhật tam tỉnh ngô thân” (Một ngày ba lần tự xem lại mình).

Ngày nay nhiều thói hư tật xấu vẫn tồn tại và có chiều hướng gia tăng nhưng cái thiện cái tốt vẫn là chủ yếu, chủ đạo trong mỗi con người và trong toàn xã hội.

Cả nước đang xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, xây dựng xã hội học tập, xây dựng làng, xã văn hóa, gia đình văn hóa nên chúng ta có đủ cơ sở để loại trừ dần những thói hư tật xấu, xây dựng và nâng cao chất lượng sống và phẩm chất tốt đẹp của con người.

Nguyễn Xuân Tính (Tiền Phong)