Sách » Văn Học Trong Nước » Kho tàng lục bát dân gian

Tản mạn cùng một câu ca dao

Ai về nhắn với nậu nguồn
Mít non gửi xuống cá chuồn gửi lên.

 

Câu ca dao xưa không biết có từ bao giờ mà nó gắn chặt mối quan hệ khắng khít, mối tình tâm giao của người miền xuôi với miền núi qua cách xưng hô và hình ảnh mộc mạc, dân dã và cũng rất đổi thân thương mà mỗi người dân xứ Quảng dù đi xa đâu cũng nhớ. Thế nhưng, để tìm xuất xứ cội nguồn ra đời của hai câu ca dao trên, thì vẫn còn nhiều điều để lý giải.
 

Qua hình ảnh con cá chuồn được nghe mẹ kể về nạn đói năm 1952, năm đó  nạn đói hoành hành dữ dội, có tiền không dễ gì mua được lương thực, thực phẩm mà chỉ có thông qua việc trao đổi bình thường, không thương mại hóa về giá cả so đo bằng tiền, người miền xuôi mang cá, mắm, muối và các loại thực phẩm và đồ dùng hằng ngày để đổi lấy những loại lương thực thiết yếu đảm bảo vượt qua nạn đói như lúa, ngô, khoai sắn kể cả hạt mít, xơ mít lúc đó cũng rất qúy và khan hiếm.

 

            

          Món gỏi mít non cá chuồn đặc sản Quảng Nam
 

Cây mít là loại cây ăn quả gắn chặt với mảnh vườn và người dân quê tôi. Tuy rất  đơn sơ mộc mạc nhưng cũng là cứu cánh của nạn đói năm đó. Quả mít còn non thì nấu canh với cá chuồn, trộn gỏi mít với tép khô, đậu phụng, đơn giản một tý thì luộc chấm với mắm cái. Quả mít chín là loại trái cây thơm ngon, bổ dưỡng, hạt mít có nhiều tinh bột, ăn xong lấy hạt đem luộc chín, phơi khô cho vào bao cất giữ đề phòng khi mùa màng thất bát có thể dùng thay thế cho lúa, cho ngô… nói chung quả mít từ non đến già đều có thể sử dụng làm thực phẩm và cũng mang đậm nét chân chất của người dân miền Núi. Cá chuồn, mắm nục, muối, nước mắm là các loại thực phẩm và thức ăn luôn được người dân miền Núi chú trọng và dự trữ để sử  dụng quanh năm.
 

Cá chuồn là loại cá nổi nhỏ, sống ở biển và được phân bố ở khu vực phía Nam vùng biển miền Trung, dáng thon dài, lưng xanh, bụng trắng. Điều dễ phân biệt nó với các loài cá biển khác là căp cánh dài tận đuôi, nhờ vậy mà người ta thường bảo nó là loài cá biển duy nhất biết bay.
 

Cá chuồn ngày nay đã trở thành thương phẩm, là món ăn đặc trưng của người dân Quảng Nam và là đặc sản của du khách. Hằng năm, vào mùa tháng hai, tháng ba âm lịch, khi con chim Tu hú gọi bầy, cũng là lúc mùa cá chuồn rộ.
 

Nếu bạn có dip về Quảng Nam đến Biển Rạng Núi Thành giữa mùa cá chuồn Gành, chuồn lộng ngoài khơi mới đánh bắt về để mà thưởng thức hương vị thơm ngon còn tươi nguyên của nó, bạn sẽ khó quên và không khỏi ngạc nhiên với những món ăn được người dân địa phương chế biến từ loại cá biển này.
 

Cá chuồn làm thành món gì cũng ngon. Chỉ xin nhắc riêng món đặc trưng  trong hai câu ca dao là cá chuồn nấu canh với mít non: cá chuồn làm sạch vãy, cắt làm đôi, ướp một ít muối, nước nắm, củ nén, ớt, tỏi; mít non gọt sạch gai xắt thành miếng mỏng nhỏ vừa ăn, đun nước thật sôi bỏ cá chuồn vào trước, cá vừa chín tới, bỏ mít vào cho nước sôi lại, nem ném thêm chút gia vị cho vừa ăn sau đó bỏ một ít lá lốt xắt chỉ rồi nhắc xuống khỏi bếp. Mít múc ra tô, cá vớt ra dĩa thêm một chén mắm nguyên chất xắt ớt xanh vào, ăn nóng với bánh tráng nướng giòn, bún tươi hoặc cơm trắng, thì thật là hấp dẫn.
 

Không thể kể hết về các món ăn được chế biến từ cá chuồn chỉ xin điểm sơ sơ một số cách thôi thì dù ai không rành nấu nướng cũng có thể làm được như cá chuồn nướng (nướng có gia vị hoặc nướng mọi), cá chuồn áp nén chiên giòn, cá chuồn nấu canh với rau ranh, rau muống, nấu cháo gạo, kho, luộc…có thực khách cảm hứng đem cá nhúng vào nước biển rồi nướng trên bếp than hồng và thưởng thức hương vị ngọt của cá, vị mặn của nước biển thấm vào mà khen lấy khen để. Khi ăn cá chuồn nướng cũng không cầu kỳ, cứ cầm hẳn trên tay, bẻ đôi chấm vào nước mắm nguyên chất hoặc muối sống ớt xanh thì không gì thú vị bằng.
 

Có lẽ hình ảnh mít non và cá chuồn là tượng trưng cho tính cách mộc mạc của người dân lao động ở hai vùng miền khác nhau, cái mộc mạc gắn bó họ lại một cách tự nhiên, vô tư từ bao giờ chẳng mấy ai hiểu được. Những ngày trái gió trở trời, biển động không ra khơi đánh bắt, họ lại lo cho “nậu” nguồn thiếu cá, thiếu mắn, còn ở trên nguồn nẫu nuột ngóng trông mà thấy nhớ “bạn”. Có năm trời yên biển lặng, vào vụ Nam có người leo lên tận đỉnh núi cao nhìn về biển mà khoác loát nói rằng: “nhìn xuống biển mà xem, cá chuồn bay sáng giới ” cái mong ước đơn giản, thật thà và rất đỗi chân quê.
 

Tháng ba mùa trẩy hội, ngồi hứng gió nồm Biển Rạng để thưởng thức hương vị cá chuồn tươi xanh và một số món hải sản đặc trưng của vùng biển ngang đầy tiềm năng phong phú này, thì ai đã một lần đến sẽ khó ra về mà không khỏi bịn rịn với câu thơ chào mời rất thi vị thuở xưa và nay:

 

Ai về nhắn với nậu nguồn
Mít non gửi xuống cá chuồn gửi lên
Em xuôi Biển Rạng cùng anh
Được ăn rau mức nấu canh cá chuồn.


Theo tác giả Tịnh Trần