Sách » Thể loại khác » Hội Gióng

Phần 1

Hội Gióng là một lễ hội truyền thống hàng năm được tổ chức ở nhiều nơi thuộc vùng Hà Nội để tưởng niệm và ca ngợi chiến công của người anh hùng truyền thuyết Thánh Gióng, một trong tứ bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Hội Gióng là một lễ hội văn hóa cổ truyền mô phỏng một cách sinh động và khoa học diễn biến các trận đấu của thánh Gióng và nhân dân Văn Lang với giặc Ân. Thông qua đó có thể nâng cao nhận thức cộng đồng về các hình thức chiến tranh bộ lạc thời cổ xưa và liên tưởng tới bản chất tất thắng của cuộc chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện trong sự nghiệp giải phóng và bảo vệ Tổ quốc.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, hội Gióng ở Sóc Sơn (nơi thánh Gióng bay về trời) và hội Gióng ở xã Phù Đổng (nơi sinh ra thánh Gióng) có ý nghĩa và hoàn chỉnh hơn những nơi khác, từ ý tứ truyền thuyết đến nghệ thuật diễn xướng. Những nghi thức được quan tâm, chứa đựng trong nó sự huyền bí và sức sống của một huyền thoại gắn liền với lòng tự chủ dân tộc của người Việt Nam.

Có 2 hội Gióng tiêu biểu ở Hà Nội là hội Gióng Sóc Sơn ở đền Sóc xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn và hội Gióng Phù Đổng ở đền Phù Đổng, xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm đã được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Ngoài ra còn một số hội gióng khác trên địa bàn Hà Nội như: hội Gióng Bộ Đầu xã Bộ Đầu, huyện Thường Tín; hội Gióng Chi Nam xã Lệ Chi, huyện Gia Lâm; hội Gióng Xuân Đỉnh xã Xuân Đỉnh, huyện Từ Liêm.

Từ truyền thuyết Thánh Gióng: Là tài sản văn hoá của truyền thống yêu nước và tinh thần chống giặc ngoại xâm

Trong tâm thức dân gian và do sự lựa chọn tài tình của dân gian, Tứ bất tử (bốn vị Thánh bất tử), gồm: Đức Thánh Tản, Chử Đạo Tổ, Đức Thánh Gióng, Đức Thánh Mẫu Liễu Hạnh được suy tôn là biểu tượng của sự trường tồn, bất diệt của dân tộc, của đất nước từ thuở xa xưa cho tới ngày nay.

Truyền thuyết “Thánh Gióng” là tác phẩm lớn đầu tiên về đề tài giữ nước chống kẻ thù xâm lược, mở đầu cho dòng văn học yêu nước chống ngoại xâm. Yếu tố thần thoại, truyền thuyết dân gian, lịch sử đã được nhào nặn lại theo quan niệm và lý tưởng thẩm mỹ của nhân dân. Cái “lõi” lịch sử ở truyện Thánh Gióng đã được lý tưởng hóa với tâm tình thiết tha của nhân dân gửi gắm vào đó. Qua sự tích người anh hùng làng Phù Đổng, truyện Thánh Gióng đã phản ánh khá toàn diện và khái quát, sinh động và cụ thể cuộc chiến đấu hào hùng chống giặc Ân xâm lược trong thời kỳ Văn Lang. Đây là những trang sử chống xâm lược đầu tiên của dân tộc ta được ghi vào truyền thuyết không chỉ mang ý nghĩa biểu dương, ca ngợi mà còn tổng kết, lý giải nguyên nhân của chiến tranh và thắng lợi.

Thánh Gióng là sự khái quát hóa, hình tượng hóa và lý tưởng hóa toàn bộ quá trình sinh ra, lớn lên, chiến đấu và chiến thắng của đội quân chống xâm lược đầu tiên của Việt Nam ở thời kỳ Văn Lang. Thánh Gióng là nhân vật huyền thoại mà nhân dân muốn gửi gắm ý chí chiến đấu phi thường qua kỳ tích nhổ từng bụi tre “đằng ngà” (sau khi “gươm sắt” hoặc “roi sắt” bị gẫy) để tiếp tục truy kích và đánh tan giặc Ân.

Có thể nói, truyền thuyết Thánh Gióng đã có sự kết hợp giữa Nhà nước (tiêu biểu là vua Hùng) và nhân dân (tiêu biểu là Gióng và nhân dân làng Phù Đổng), giữa sức mạnh của con người và sức mạnh của vũ khí mà lòng yêu nước đã trở thành một truyền thống quý báu. Điều đó đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định “Dân ta có một lòng nồng nàn yêu nước. Đó là một truyền thống quý báu của ta. Từ xưa đến nay, mỗi khi tổ quốc bị xâm lăng, thì tinh thần ấy lại sôi nổi, nó kết thành một làn sóng vô cùng mạnh mẽ, to lớn, nó lướt qua mọi nguy hiểm, khó khăn, nó nhấn chìm tất cả lũ bán nước và cướp nước”. Tiếng rao của sứ giả là lời hiệu triệu của vua Hùng, là tiếng gọi của non sông khi quân thù tràn đến, khi Tổ quốc lâm nguy. Lực lượng chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc của dân tộc bình thường tiềm ẩn trong nhân dân (như chú bé làng Gióng nằm im không nói, không cười), nhưng khi có giặc ngoại xâm thì tiếng gọi của non sông đã tập hợp, thức tỉnh tất cả các lực lượng tiềm ẩn ấy của dân tộc, Gióng vụt lớn lên và câu nói đầu tiên là nhận nhiệm vụ đánh giặc. Thánh Gióng tập trung cho ý chí của nhân dân, khi đất nước lâm nguy đã đặt lên vai mình sứ mệnh lịch sử lớn lao. Đó là một chân lý, một quy luật quan trọng về xây dựng, tổ chức, phát triển lực lượng chống ngoại xâm, bảo vệ Tổ quốc mà cha ông đã sớm nhận thức tổng kết và truyền lại cho đời sau bằng truyền thuyết xuất sắc này. Chính điều đó đã làm nên một Thánh Gióng bất tử. Một Thánh Gióng đã đi vào tâm thức người Việt một cách tự nhiên dẫu thời gian biến đổi vạn vật.

Thánh Gióng - Phù Đổng Thiên Vương là anh hùng văn hóa sinh từ thời cổ đại, tiền sử. Trong quá trình phát triển của cư dân Việt, vị anh hùng văn hóa ấy thường được gắn với các sự kiện lớn, được sử hóa bất tử trong tâm tưởng người Việt. Huyền thoại ấy đã và đang sống hiện hữu trong cuộc sống hiện đại. Mỗi người Việt Nam hẳn không quên huyền thoại bất tử này. Trong tâm thức của người dân đất Việt, Thánh Gióng là hào khí của bản hùng ca hoành tráng từ ngàn xưa vọng lại; là niềm tự hào, kính trọng về sức mạnh đoàn kết của dân tộc trong việc chống giặc ngoại xâm, bảo vệ đất nước. Bên cạnh đó, Thánh Gióng còn là bản tình ca tuyệt đẹp về tình mẫu tử, về trách nhiệm của con người đối với Tổ quốc.

Đến Hội Gióng - Một sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc

Hàng năm cứ đến ngày 9/4 âm lịch (ngày ông Gióng thắng giặc Ân), người dân bốn phương từ mọi ngả xa gần lại đổ về để xem lễ, dự hội tại xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm (Hà Nội). Đây là mảnh đất đã sinh ra một trong bốn vị thánh bất tử trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam - “Phù Đổng thiên vương”. Người xã Phù Đổng vẫn truyền nhau câu ca dao: “Ai ơi mùng Chín tháng Tư/ Không đi hội Gióng cũng hư mất đời…”

Hội Gióng thực sự là một lễ hội “độc nhất vô nhị” ở Việt Nam. Nó là một “hội trận”, vừa thể hiện tinh thần chống giặc ngoại xâm của người Việt cổ, vừa thể hiện mong ước “Quốc thái dân an” của nhân dân.

Ngoài ra, hằng năm, cứ đến mồng 9 tháng Tư âm lịch, dân tứ xứ lại đổ về làng Phù Đổng (Tiên Du, Bắc Ninh) để tham dự lễ hội làng Gióng. Hội bắt đầu từ ngày mồng 6/4 đến 12/4 (âm lịch). Trong những ngày 6-8/4 dân làng tổ chức lễ rước cờ tới đền Mẫu, rước cơm chay lên đền Thượng. Ngày chính hội (9/4) có lễ rước kiệu võng từ đền Mẫu lên đền Thượng và tổ chức hội trận (diễn lại trận phá giặc Ân). Ngày mồng 10 làm lễ duyệt quân tạ ơn Gióng. Ngày 11 lễ rửa khí giới. Ngày 12 lễ rước cờ báo tin thắng trận với trời đất. Cuối cùng là lễ khao quân, đến đêm có hát chèo mừng thắng trận. 

Lễ hội được cử hành trên một diện tích rộng lớn (trên 3 km2)  gồm đền Thượng, đền Mẫu (thờ mẹ Thánh Gióng) và chùa Kiến Sơ.

Mồng Bảy hội Khám

Mồng Tám hội Dâu

Mồng chín đâu đâu

Thì về hội Gióng

Trong những ngày này, người dân tổ chức rước cờ về đền Mẫu, rước cơm chay (cơm cà - Thánh Gióng thích nhất), rước kiệu võng từ đền Mẫu lên đến Thượng và tổ chức hội trận (diễn lại trận phá giặc Ân). Sau đó lễ tạ ơn Gióng, lễ rửa khí giới, lễ rước cờ báo tin chiến thắng, lễ khao quân, … Đây là một lễ hội lớn ở đồng bằng bắc bộ, thể hiện được truyền thống anh hùng có từ ngàn đời nay của dân tộc.

Mọi hình thức nghi lễ đều được quy định chặt chẽ trong Sổ hội lễ. Các ông hiệu và các bộ phận đều phải tập dượt nghiêm túc, kỹ càng, theo đúng quy cách truyền thống và phảI đạt đến mức nhuần nhuyễn mang tính nghệ thuật cao. Trong các buổi lễ hầu như đều có múa. Vốn múa trong diễn xướng anh hùng ca Gióng vừa độc đáo vừa khá hấp dẫn, bao gồm loại múa với đạo cụ và múa lốt. Và trong tâm thức dân gian họ tin rằng: lễ hội thành công tốt đẹp, hát hay, múa khéo, trống chiêng vang rền, cờ lệnh tung bay cao là báo hiệu quê hương yên bình thịnh vượng.

Thường cứ 5 năm một lần, vào năm chẵn thì tổ chức “hội chính“ từ mồng 6 tháng 4 đến 12 tháng 4 âm lịch, còn các năm lẻ thì tổ chức “hội lễ“ một ngày vào mồng 9 tháng 4. Sau nghi thức hành lễ, chiến sự chỉ xảy ra một trận kết thúc ở Soi Bia.

Không chỉ lưu truyền trong dân gian Việt Nam, từ lâu Hội Gióng đã có sức lan toả thu hút nhiều học giả quốc tế nổi tiếng. Đuy-mu-chi-ê, một nhà nghiên cứu người Pháp cuối thế kỷ XIX đã mô tả Hội Gióng: “Điều đập ngay vào nhận thức của người quan sát phương Tây, giữa các nghi thức thành tín hoàn toàn có tinh chất dân sự là vẻ cao cả của cuộc hành lễ”.

Sự hấp dẫn của Hội Gióng trước hết phải kể đến ý nghĩa giáo dục lòng yêu nước, truyền thống võ công, ý chí quật cường và khát vọng độc lập, tự do của dân tộc mà Ông Gióng là biểu tượng đã được Cao Bá Quát diễn tả trong hai vế đối:

Đánh giặc lên ba hiềm đã muộn

Cưỡi chín tầng mây giận chưa cao

Hội Gióng đã mô phỏng một cách sinh động và khoa học diễn biến các trận đấu của Ông Gióng và nhân dân ta với giặc Ân. Thông qua đó có thẻ nhận thức được nhiều điều, không chỉ về các hình thức chiến tranh bộ lạc thời cổ xưa mà còn gợi liên tưởng thú vị tới bản chất tất thắng của cuộc chiến tranh nhân dân, toàn dân, toàn diện trong sự nghiệp giải phóng và bảo vệ Tổ quốc ngày nay.
Để biểu đạt những ý tưởng và triết lý dân gian, Hội Gióng có dàn vai diễn hết sức phong phú và độc đáo. Đó là các ông “Hiệu“, hệ thống tướng lĩnh của Ông Gióng: “Phù Giá “,đội quân chính quy; các
“Cô Tướng“, tượng trưng các đạo quân xâm lược; Phường “Ải Lao“, trong đó có “Ông Hổ“,đội quân tổng hợp; “Làng áo đỏ“, đội quân trinh sát nhỏ tuổi; “Làng áo đen“,đội dân binh v.v… Có thể ví Hội Gióng là một kịch trường dân gian rộng lớn với hàng trăm vai diễn tién hành theo một kịch bản đã được chuẩn hoá. Cũng như các đạo cụ, y phục, mỗi một chương mục, mỗi một vai diễn đều chứa đựng những ý nghĩa hết sức sâu sắc.

Một nghệ thuật diễn xướng anh hùng ca

Hội Gióng là một nghi thức thờ cúng anh hùng dân tộc, đồng thời là một cuộc tổng diễn xướng anh hùng ca Gióng trên một quy mô rộng lớn. Đó là một sáng kiến văn hoá từ đầu thế thứ XI của nhà Lý và của nhân dân địa phương Phù - đổng, được cả nước qua bao đời hưởng ứng.

Hội Gióng là một bước phát triển phong phú của anh hùng ca dân tộc. Một lần nữa, cốt truyện Ông Gióng trong đó có những yếu tố cổ nhất, hồn nhiên nhất đã sống lại, làm sống lại chủ đề và hình tượng người anh hùng tập thể của bộ lạc đang được nâng lên thành người anh hùng dân tộc với một chất lượng mới.

Đúng như quy luật của anh hùng ca cổ đại trên thế giới. Đây là sự chuyển hoá thường xuyên từ nghệ thuật kể sang nghệ thuật din xướng có tính chất tổng hợp và ngược lại. Văn nghệ dân gian luôn luôn sống trong sinh hoạt thực tiến của quần chúng. Những tác phẩm anh hùng ca của nhân dân lại càng chiếm một phần quan trọng trong sinh hoạt đó. Nó nuôi dưỡng lòng tự hào về quá khứ của dân tộc và lòng tin tưởng vào tiền đồ của dân tộc. Nó động viên người ta sống. lao động và chiến đấu hằng ngày với cuộc sống vất vả, cực nhọc. Cố nhiên, trong điều kiện của kinh tế nông nghiệp và chế độ phong kiến, cái ý thức chính trị cốt lõi ấu của dân tộc, cái lý tưởng thẩm mỹ xã hội  cao cả của nhân dân tồn tại xuyên qua nhiều hình thức tín ngưỡng và văn hoá hỗn hợp có tính chất kỳ dị, lấy nhà vua và thần hoàng làng làm biểu tượng trung tâm của nước và của làng. Sự tôn sùng không có gì khác hơn là sự sùng bái vương quyền và thần quyền. Hình tượng anh hùng do chính quần chúng sáng tạo ra trong thực tiễn cũng như trong văn hoá thời dân chủ quân sự bộ lạc đã trở thành một vị thần siêu nhiên, một lực lượng thần bí thống trị quần chúng.

Anh hùng ca Gióng tích tục những giá trị tinh thần của dân tộc ta, một dân tộc đã khẳng định được sự tồn tại độc lập của mình sau hàng ngàn năm bị phong kiến nước ngoài đô hộ, nhưng chiến đấu liên tịch và quyết liệt để tiêu diệt ách đô hộ đó. Những giá trị ấy đã làm nên hội Gióng thì cũng được hội Gióng thấm nhuần.

Những giá trị ấy giảm đi hay biến dạng đi qua thời gian. Nhất là trong thời thuộc Pháp, hội Gióng pha trộn thêm nhiều kiểu vui chơi không lành mạnh, nhiều điều mê tín dị đoan, nhiều hành động làm tiền và trụy lạc. Nó làm mờ mất ý nghĩa tưởngnhớ anh hùng dân tộc của một dân tộc tự ý thức mạnh mẽ, ý nghĩa xây dựng văn nghệ, giáo dục truyền thống và giữ gìn những thuần phong mỹ tục của nhân dân trong điều kiện hiểm nghèo của xã hội phong kiến.

Trong ngày hội, họ mặc áo chẽn, chít khăn đen, đi chân trần, thắt lưng xanh có nút bên trái. họ múa hai điệu múa truyền thống: một điệu cúng thần và điệu vây bắt hổ. Họ hát 12 bài hát truyền thống: 1 bài hát vào đền dâng lễ; 2 Chầu trước điện thần, 3 Ra khỏi đền, 4 Chầu trước đền mẫu (mẹ Gióng), 5. Bài hát múa cờ; 6. Hát câu cá, 7. Săn hổ, 8. Vây hổ, 9. Bắt hổ; 10. Sau khi bắt hổ, 11. Bài hát rước trận; 12. Bài hát về đền sau khi thắng trận.

Về hình tượng nghệ thuật trong lễ hội Gióng

Bằng ngôn ngữ ca múa nhạc tổng hợp tạo nên hình tượng đẹp rực rỡ của người anh hùng thông qua những bài hát dân dã, những cuộc đồng diễn đồ sộ trong lễ rước nước, khúc hành lễ trước lúc ra trận (của phường tùng choặc, của các ông hiệu, ông hổ, đặc biệt là đội quân phù giá …). Những điệu múa cách điệu cao của hiệu trống, hiệu chiêng, hiệu cờ trong âm thanh náo động đầy quyền uy tạo nên một bàI ca hùng tráng chứa chan niềm tin thắng lợi và òng tự hào của dân tộc bất khuất. Cuộc tổng diễn xướng anh hùng ca Gióng tích tụ những giá trị tinh thần cao đẹp của một dân tộc chống ngoại xâm liên tục để tự khẳng định nền độc lập tự do sau hàng năm Bắc thuộc.

Với ý nghĩa trọng đại đó và để đánh dấu một thời kỳ mới của Đại Việt, nhà Lý mà tiêu biểu là Lý Công Uẩn đã cho xây đền thờ Gióng, tổ chức lại Hội Gióng với một quy mô rộng lớn. Ngày hội đánh giặc đầu tiên và duy nhất tầm cỡ của thành Thăng Long đã trở thành tiêu biểu cho tinh thần quật cường của cả dân tộc. Hình tượng Thánh Gióng đã trở thành một trong “Tứ bất tử “ của đời sống tâm linh của người Việt Nam.

Các động tác (múa) hành lễ trong Hội Gióng

1. Múa cờ lệnh

2. Múa đánh trống

3. Múa đánh chiêng

4. Hành lễ của ổng hiệu trống, hiệu chiêng

5. Múa quạt hầu

6. Hành lễ của ông hổ

7. Hành lễ của 12 người phường Ải lao